Een zak chips die in 1 keer leeg is. Een reep chocolade waarvan je na 1 blokje toch de hele verpakking opeet. Of die onweerstaanbare drang naar pizza, koekjes of fastfood zelfs wanneer je eigenlijk geen honger hebt. Is dat gewoon een gebrek aan wilskracht of zit er meer achter? Steeds meer wetenschappers denken dat sommige ultrabewerkte voedingsmiddelen eigenschappen hebben die lijken op die van verslavende middelen. Toch benadrukken experts dat het onderwerp genuanceerd moet worden bekeken. Niet elk ultrabewerkt voedingsmiddel is verslavend en niet iedereen ontwikkelt dezelfde gevoeligheid.
Voedingsmiddelen ontworpen om je meer te laten eten
Volgens voedingspsychologe Ashley Gearhardt van de University of Michigan die de internationaal gebruikte Yale Food Addiction Scale ontwikkelde zijn veel ultrabewerkte producten specifiek samengesteld om ons beloningssysteem maximaal te prikkelen. Fabrikanten combineren geraffineerde koolhydraten, vet, zout, suiker, aroma's en smaakversterkers in verhoudingen die in de natuur nauwelijks voorkomen. Daardoor ontstaat wat onderzoekers een hyperpalatable food noemen. Dat is voedsel dat uitzonderlijk aantrekkelijk is en het verlangen naar een volgende hap blijft stimuleren. Dat sluit aan bij verschillende wetenschappelijke studies. Zo toonde een gecontroleerd onderzoek van de Amerikaanse onderzoeker Kevin Hall al in 2019 aan dat proefpersonen gemiddeld ongeveer 500 kilocalorieën per dag meer aten wanneer ze uitsluitend ultrabewerkte voeding kregen zelfs wanneer beide diëten dezelfde hoeveelheid vet, suiker, vezels en calorieën bevatten. Dat suggereert dat niet alleen de voedingswaarde maar ook de manier waarop voedsel wordt samengesteld en verwerkt ons eetgedrag beïnvloedt.
Verslaving? Ja, maar niet voor iedereen
De term "voedselverslaving" blijft wetenschappelijk onderwerp van discussie. Alcohol, nicotine en drugs veroorzaken een duidelijk omschreven verslavingsstoornis. Voor voeding ligt dat complexer omdat eten noodzakelijk is om te overleven. Toch blijkt uit recente onderzoeken dat ongeveer 14% van de Amerikaanse volwassenen voldoet aan de criteria van de Yale Food Addiction Scale. Bij bepaalde bevolkingsgroepen, zoals vrouwen tussen 50 en 64 jaar, loopt dat zelfs op tot ruim 1 op 5. Wereldwijd vertonen ook ongeveer 12% van de kinderen kenmerken die passen bij problematisch gebruik van ultrabewerkte voeding. Belangrijk is wel dat experts benadrukken dat dit niet betekent dat ultrabewerkte voeding automatisch verslavend is. Genetische aanleg, stress, psychische gezondheid, marketing, slaaptekort en de constante beschikbaarheid van sterk bewerkte producten spelen allemaal een belangrijke rol. Ook de internationale voedingsindustrie wijst erop dat de huidige studies vooral verbanden aantonen en nog geen rechtstreeks oorzakelijk bewijs leveren.
Vooral de combinatie maakt het gevaarlijk
Opvallend is dat onderzoekers suiker niet langer als enige boosdoener aanwijzen. Vooral de combinatie van geraffineerde zetmelen, snel opneembare koolhydraten, vet en veel energie per hap lijkt verantwoordelijk voor de sterke aantrekkingskracht van veel snacks en kant-en-klare producten. Daardoor staan niet alleen snoep en frisdrank op de lijst. Ook chips, pizza, donuts, koekjes, fastfood, ontbijtgranen, wit brood, croissants en sommige diepvriesmaaltijden behoren tot de producten die mensen het vaakst als moeilijk te weerstaan omschrijven. Zelfs sommige sterk bewerkte hartige producten zonder toegevoegde suiker kunnen dezelfde reactie uitlokken doordat geraffineerde zetmelen in het lichaam razendsnel worden omgezet in glucose.
Wat betekent dit voor jouw gezondheid?
Steeds meer grote bevolkingsstudies brengen een hoge consumptie van ultrabewerkte voeding in verband met obesitas, type 2-diabetes, hart- en vaatziekten en een verhoogd risico op vroegtijdige sterfte. Recente onderzoeken suggereren daarnaast ook verbanden met cognitieve achteruitgang, beroerte en bepaalde vormen van kanker. Hoewel dergelijke studies geen oorzakelijk bewijs leveren is de wetenschappelijke consensus wel duidelijk. Hoe groter het aandeel ultrabewerkte voeding in je dagelijkse voedingspatroon hoe minder gunstig dat doorgaans is voor je gezondheid. Dat betekent gelukkig niet dat een koekje of een zak chips af en toe problematisch is. Voedingsdeskundigen adviseren vooral om zoveel mogelijk te kiezen voor verse of minimaal bewerkte producten zoals groenten, fruit, peulvruchten, volkoren granen, noten en onbewerkte eiwitbronnen. Wie merkt dat bepaalde voedingsmiddelen voortdurend cravings uitlokken of moeilijk onder controle te houden zijn doet er goed aan daar bewust mee om te gaan. De boodschap is dus genuanceerd. Ultrabewerkte voeding is niet voor iedereen verslavend maar steeds meer onderzoek toont aan dat sommige producten bewust zo worden samengesteld dat ze ons brein blijven verleiden tot een volgende hap. En precies daarin schuilt misschien wel hun grootste kracht en hun grootste gevaar.
